Giáo Trình Quy hoạch xây dựng phát triển đô thị 

Dưới đây là tóm tắt nội dung chính:

• Khái niệm về Đô thị và Quy hoạch xây dựng phát triển đô thị:
  • Định nghĩa điểm dân cư đô thị theo Quyết định số 132/HĐBT (1990) của Hội đồng Bộ trưởng, bao gồm các yếu tố về vai trò trung tâm, quy mô dân số, tỷ lệ lao động phi nông nghiệp, cơ sở hạ tầng và mật độ dân cư.
  • Phân loại đô thị (Loại I, II, III, IV, V) dựa trên quy mô, đặc điểm kinh tế – xã hội, vai trò thúc đẩy phát triển vùng và các chỉ tiêu cụ thể về dân số, tỷ lệ phi nông nghiệp, mật độ dân cư.
  • Phân cấp quản lý đô thị, với các thành phố trực thuộc Trung ương, thành phố thuộc tỉnh, thị xã và thị trấn, cùng những trường hợp đặc biệt.
• Mục tiêu và Nhiệm vụ Cơ bản của Công tác Quy hoạch Xây dựng Đô thị:
  • Xác định sự phát triển hợp lý của đô thị trong từng giai đoạn và định hướng lâu dài về tổ chức sản xuất, đời sống, không gian kiến trúc, cảnh quan và môi trường đô thị.
• Lập các Đồ án Quy hoạch Xây dựng Đô thị:
  • Các loại đồ án quy hoạch theo quy định của Bộ Xây dựng (Quyết định số 322 BXD/ĐT ngày 28/12/1993), bao gồm:
    • Sơ đồ quy hoạch xây dựng vùng: Xác lập sự phân bố lực lượng sản xuất, hệ thống dân cư đô thị và nông thôn trong một vùng lãnh thổ.
    • Quy hoạch chung xây dựng đô thị: Xác định phương hướng cải tạo, xây dựng phát triển đô thị về tổ chức không gian, sử dụng đất, cơ sở hạ tầng.
    • Quy hoạch chi tiết: Cụ thể hóa ý đồ của quy hoạch chung, phân chia và quy định chế độ sử dụng đất, xác định chỉ giới xây dựng, bố trí công trình.
    • Quy hoạch hành động (Action Planning): Loại hình quy hoạch chi tiết hiện đại, tập trung vào giải quyết vấn đề nhanh chóng, có tính khoa học cao trong phân tích và lựa chọn phương án.
• Đô thị hóa và Quá trình Phát triển Đô thị:
  • Khái niệm về đô thị hóa: Quá trình tập trung dân số vào đô thị, gắn liền với công nghiệp hóa và biến đổi sâu sắc về cơ cấu sản xuất, nghề nghiệp, tổ chức xã hội và không gian.
  • Sự phát triển của đô thị hóa: Chia thành 3 thời kỳ: tiền công nghiệp, công nghiệp và hậu công nghiệp, với những đặc trưng riêng về quy mô, cấu trúc và chức năng đô thị.
  • Sự gia tăng dân số đô thị: Hiện tượng bùng nổ dân số đô thị trên thế giới, đặc biệt ở các nước đang phát triển, dẫn đến nhiều vấn đề khó khăn về hạ tầng và môi trường.
  • Sự thay đổi cơ cấu lao động trong quá trình đô thị hóa: Thuyết 3 thành phần lao động của Jean Fourastiér (nông nghiệp, công nghiệp, khoa học và dịch vụ) phản ánh sự biến đổi cơ cấu lao động qua các giai đoạn đô thị hóa.
  • Sự hình thành và phát triển các loại hình phân bố dân cư đô thị mới: Các mô hình quy hoạch có giá trị như Thành phố vườn, Thành phố công nghiệp, Thành phố chuỗi.
• Lược Khảo về Quá trình Phát triển Đô thị Thế giới:
  • Thời kỳ cổ đại: Các đô thị xuất hiện ở Lưỡng Hà (Ai Cập), Hi Lạp, La Mã với những quan điểm định cư, cấu trúc đô thị và các nhà lý luận nổi tiếng (Plato, Aristotle).
  • Đô thị thời trung đại: Phát triển chậm, quy mô nhỏ, thường có thành quách bao ngoài. Thủ công nghiệp phát triển từ thế kỷ XII thúc đẩy đô thị phát triển mạnh mẽ hơn. Thời Phục hưng (XV-XVI) ở châu Âu chứng kiến sự ra đời của các lý thuyết quy hoạch mới.
  • Đô thị thời cận đại: Cách mạng công nghiệp thúc đẩy đô thị hóa nhanh chóng, dân số đô thị tăng vọt, nhưng cũng nảy sinh nhiều vấn đề về nhà ở, giao thông, môi trường.
• Khái quát Quá trình Phát triển Đô thị Việt Nam:
  • Đến thế kỷ XVIII: Dấu vết đô thị đầu tiên là thành Cổ Loa, sau đó là các thành thị mang tính quân sự và thương mại như Tống Bình (Thăng Long/Hà Nội). Thăng Long thời Lý – Trần và Lê là trung tâm chính trị, kinh tế, văn hóa quan trọng, có quy hoạch độc đáo.
  • Thời nhà Nguyễn: Huế trở thành kinh đô, quy hoạch dựa trên nguyên tắc và thuyết Phong Thủy. Các tỉnh thành khác cũng được xây dựng, tạo nền móng cho hệ thống quản lý hành chính.
  • Thời Pháp thuộc: Xuất hiện nhiều đô thị mới mang tính khai thác, thương mại, công nghiệp, nghỉ dưỡng (Hòn Gai, Hải Phòng, Đà Lạt).
• Những Xu thế và Quan điểm về Quy hoạch Phát triển Đô thị:
  • Sự biến động xã hội và cách mạng công nghiệp thúc đẩy các lý luận quy hoạch đô thị hiện đại.
  • Lý luận về thành phố không tưởng: Robert Owen (tổ chức xã hội thành các tập đoàn nhỏ), Francois Marie Charles Fourier (làng xóm công xã tự cung tự cấp), William Morris (phản đối thành phố lớn, đề cao thành phố nhỏ).
  • Lý luận thành phố – vườn và thành phố vệ tinh của Ebenezer Howard: Đề xuất phân bố lại dân cư thành các thành phố vệ tinh xung quanh thành phố trung tâm, với quy mô dân số và đất đai cụ thể, chú trọng không gian xanh.
  • Lý luận thành phố chuỗi và các xu thế phát triển của nó: Aturo Soria Y Mata (thành phố phát triển dọc theo trục giao thông chính), hệ thống chuỗi công trình liên tục (tập trung mọi hoạt động trong một công trình kéo dài), hệ thống chuỗi công trình liên tục nhiều nhánh (chú trọng đường phố đi bộ tách khỏi giao thông cơ giới).

Quy hoạch xây dựng phát triển đô thị là một môn khoa học tổng hợp thuộc nhiêu lĩnh vực kinh tế, xã hội, nhân văn, địa lí, tự nhiên, kĩ thuật và nghệ thuật… cốt lõi của vấn đề quy hoạch xây dựng phát triển đô thị là “tổ chức không gian đô thị”. Nó là lời giải chung tổng hợp các vấn đề ở đô thị cho từng giai đoạn phát triển và là cái sườn cơ bản để chỉ đạo thực hiện xây dựng cho mỗi đô thị.

Để có được lời giải đúng cho những vấn đề lớn và những giải pháp cụ thể nhằm xây dựng một đô thị hợp lí, hài hòa giữa sự phát triển của con người, xã hội và thiên nhiên trong sự phát triển bền vững là một vấn đề rất khó khăn, phức tạp. Nó đòi hỏi phải có thời gian nghiên cứu, học hỏi và hiểu biết phương pháp công tác một cách nhuần nhuyễn có khoa học.

Trước đây, giáo trình “Quy hoạch xây dựng đô thị” giảng dạy ở Trường đại học Kiến trúc Hà Nội đã được tập thể các cán bộ giảng dạy trong trường tập trung nghiên cứu biên soạn và đã xuất bản 2 cuốn chính thức vào năm 1982 và 1991.