Quy hoạch xây dựng phát triển đô thị

Tệp  Quy hoạch xây dựng phát triển đô thị.  cung cấp một cái nhìn toàn diện về quy hoạch và phát triển đô thị. Dưới đây là tóm tắt các nội dung chính:

1. Khái niệm và Phân loại Đô thị:

• Định nghĩa điểm dân cư đô thị theo Quyết định số 132/HĐBT ngày 5/5/1990 của Hội đồng Bộ trưởng, bao gồm các tiêu chí về chức năng (trung tâm tổng hợp/chuyên ngành), quy mô dân số (tối thiểu 4000 người), tỉ lệ lao động phi nông nghiệp (≥ 60%), cơ sở hạ tầng kỹ thuật và công trình công cộng, và mật độ dân cư.
• Phân loại đô thị thành 5 loại (I, II, III, IV, V) dựa trên tính chất, quy mô, vai trò, dân số, tỉ lệ lao động phi nông nghiệp và mật độ dân cư.
• Giải thích về phân cấp quản lý đô thị, từ thành phố trực thuộc Trung ương đến thị trấn, và sự linh hoạt trong phân cấp.

2. Mục tiêu và Nhiệm vụ của Quy hoạch Xây dựng Đô thị:

• Xác định sự phát triển hợp lý và định hướng lâu dài cho đô thị về tổ chức sản xuất, đời sống, không gian kiến trúc, cảnh quan và môi trường.
• Chi tiết các nhiệm vụ: tổ chức sản xuất (phân bố khu công nghiệp, thủ công nghiệp), tổ chức đời sống (phân bố dân cư, khu ở, dịch vụ công cộng, môi trường sống), và tổ chức không gian kiến trúc, cảnh quan, môi trường (tạo đặc trưng, hài hòa với thiên nhiên, bền vững).

3. Các Đồ án Quy hoạch Xây dựng Đô thị:

• Quy định các loại đồ án theo Bộ Xây dựng (Quyết định số 322 BXD/ĐT ngày 28/12/1993):
  • Sơ đồ quy hoạch xây dựng vùng: Xác lập phân bố lực lượng sản xuất, hệ thống dân cư đô thị và nông thôn trong một vùng lớn, với nhiệm vụ đánh giá thực trạng, dự báo, xây dựng mục tiêu, định hướng không gian, và đề xuất cơ chế quản lý.
  • Quy hoạch chung xây dựng đô thị: Xác định phương hướng cải tạo, xây dựng, phát triển đô thị về không gian, sử dụng đất, hạ tầng, mối quan hệ trong và ngoài đô thị. Nghiên cứu cho từng giai đoạn dài hạn (15-20 năm) và ngắn hạn (5-10 năm).
  • Quy hoạch chi tiết: Cụ thể hóa ý đồ của quy hoạch chung, phân chia đất đai, xác định chỉ giới xây dựng, chức năng, tỉ trọng xây dựng, bố trí công trình. Có các tỉ lệ nghiên cứu khác nhau (1/2000, 1/1000, 1/500).
  • Quy hoạch hành động (Action Planning): Loại hình quy hoạch chi tiết hiện đại, tập trung vào giải quyết vấn đề nhanh chóng dựa trên phân tích khoa học các khía cạnh kỹ thuật, tài chính, thể chế.

4. Đô thị hóa và Quá trình Phát triển Đô thị:

• Khái niệm đô thị hóa: Quá trình tập trung dân số vào đô thị, hình thành điểm dân cư đô thị dựa trên phát triển sản xuất và đời sống. Là quá trình công nghiệp hóa và biến đổi sâu sắc cơ cấu sản xuất, nghề nghiệp, xã hội và không gian.
• Sự phát triển của đô thị hóa: Chia thành 3 thời kỳ: tiền công nghiệp (trước thế kỷ XVIII, đô thị phân tán, quy mô nhỏ, chức năng hành chính, thương nghiệp), công nghiệp (đến nửa thế kỷ XX, đô thị phát triển mạnh, tập trung sản xuất và dân cư, cơ cấu phức tạp, phát triển thiếu kiểm soát), và hậu công nghiệp (sau thế kỷ XX, thay đổi cơ cấu sản xuất do công nghệ thông tin, không gian đô thị phức tạp, hệ thống dân cư phát triển kiểu cụm, chùm, chuỗi).
• Sự gia tăng dân số đô thị: Thống kê lịch sử và dự báo tăng trưởng dân số đô thị toàn cầu, đặc biệt nhấn mạnh tốc độ tăng nhanh ở các nước đang phát triển và sự hình thành các siêu thành phố. Nguyên nhân chính là tốc độ gia tăng dân số tự nhiên cao và sự chênh lệch mức sống giữa đô thị và nông thôn.
• Sự thay đổi cơ cấu lao động: Phân tích mô hình 3 thành phần lao động của Jean Fourastiér (Sector I: nông-lâm-ngư nghiệp, Sector II: công nghiệp, Sector III: khoa học-dịch vụ) phản ánh trình độ phát triển của lực lượng sản xuất và quá trình đô thị hóa.

5. Lược khảo về Quá trình Phát triển Đô thị Thế giới:

• Thời kỳ cổ đại: Các quan điểm định cư, cấu trúc đô thị cổ Ai Cập (hình chữ nhật, đa tâm, thờ thần mặt trời), Hy Lạp (thành phố bàn cờ của Hyppodamus, Acropolis, Agora, lý tưởng thành phố nhà nước của Plato và Aristotle), La Mã (tính chất phòng thủ, mặt bằng hình vuông, trục Cardo và Decumanius), văn minh Lưỡng Hà (Babylon, vườn treo), và Trung Quốc (quy hoạch 9 ô vuông).
• Thời kỳ trung đại: Đô thị phát triển chậm do chiến tranh, quy mô nhỏ, có thành quách. Sự xuất hiện của thủ công nghiệp thúc đẩy phát triển đô thị cảng và đầu mối giao thông. Ảnh hưởng của văn hóa Phục hưng ở Châu Âu và sự phát triển đô thị ở Châu Á (ví dụ: Trường An).
• Thời kỳ cận đại: Cách mạng công nghiệp thúc đẩy đô thị hóa nhanh chóng, dân số đô thị tăng vọt, nhưng cũng nảy sinh nhiều vấn đề (nhà ở, giao thông, môi trường). Sự khủng hoảng dẫn đến các công cuộc cải tạo đô thị và sự ra đời của ngành quy hoạch đô thị hiện đại.

6. Những Xu thế và Quan điểm về Quy hoạch Phát triển Đô thị:

• Lý luận về thành phố không tưởng:
  • Robert Owen: Mô hình tập đoàn nhỏ (1.200 người) tự cung tự cấp, kết hợp lao động chân tay và trí óc, có công trình công cộng tập trung.
  • Francois Marie Charles Fourier: Làng xóm công xã tự cung tự cấp (1.600 người), nhà ở và công trình công cộng liên hợp.
  • William Morris: Phản đối thành phố lớn, đề cao phát triển phân tán các điểm dân cư nhỏ, gắn kết con người và thiên nhiên.
• Lý luận thành phố – vườn và thành phố vệ tinh của Ebenezer Howard: Phê phán sự tập trung dân cư quá cao, đề xuất phân bố dân cư thành các thành phố vệ tinh (khoảng 32.000 người) có vườn, đất nông nghiệp bao quanh, liên hệ bằng giao thông nhanh, đất đai thuộc sở hữu chung.
• Lý luận thành phố chuỗi và các xu thế phát triển của nó:
  • Aturo Soria Y Mata: Thành phố phát triển dọc theo trục giao thông chính không hạn chế chiều dài, nhà ở thấp tầng có vườn riêng.
  • Hệ thống chuỗi công trình liên tục: Mọi hoạt động được tổ chức trong cùng một công trình kéo dài (ví dụ: Thành phố – đường của Edowga Sambole, quy hoạch Angiê của Le Corbusier).
  • Hệ thống chuỗi công trình liên tục nhiều nhánh: Tiếp tục phát triển theo hướng tách đường đi bộ khỏi giao thông cơ giới.

Tài liệu cung cấp một cái nhìn tổng quan sâu sắc về lịch sử, lý thuyết, và thực tiễn của quy hoạch và phát triển đô thị trên thế giới cũng như ở Việt Nam.

Quy hoạch xây dựng phát triển đô thị là một môn khoa học tổng hợp thuộc nhiêu lĩnh vực kinh tế, xã hội, nhân văn, địa lí, tự nhiên, kĩ thuật và nghệ thuật… cốt lõi của vấn đề quy hoạch xây dựng phát triển đô thị là “tổ chức không gian đô thị”. Nó là lời giải chung tổng hợp các vấn đề ở đô thị cho từng giai đoạn phát triển và là cái sườn cơ bản để chỉ đạo thực hiện xây dựng cho mỗi đô thị.

Để có được lời giải đúng cho những vấn đề lớn và những giải pháp cụ thể nhằm xây dựng một đô thị hợp lí, hài hòa giữa sự phát triển của con người, xã hội và thiên nhiên trong sự phát triển bền vững là một vấn đề rất khó khăn, phức tạp. Nó đòi hỏi phải có thời gian nghiên cứu, học hỏi và hiểu biết phương pháp công tác một cách nhuần nhuyễn có khoa học.

Trước đây, giáo trình “Quy hoạch xây dựng đô thị” giảng dạy ở Trường đại học Kiến trúc Hà Nội đã được tập thể các cán bộ giảng dạy trong trường tập trung nghiên cứu biên soạn và đã xuất bản 2 cuốn chính thức vào năm 1982 và 1991.